ව්‍යාපාරික ප්‍රජාවෙහි සමාජ වගකීම් පිලිබඳ සංකල්පයේ යථාර්ථය
Reality of Corporate Social responsibility -CSR

සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල සංවර්ධනය උදෙසා දායක ආයතනවලින් සිදුවන කාර්ය භාරය අති මහත් වුවද එම රටවල නිෂ්පාදන ආයෝජනය, රැකියා උත්පාදනය, නව්‍ය තාක්ෂණ භාවිතය සහ වත්කම් ඉහළ නැංවීම මගින් සිදුවන ආර්ථික වර්ධනය පිටු පස සිටින්නේ පෞද්ගලික ව්‍යාපාරික අංශයයි.

සංවර්ධනයවන රටවල්වල සංවර්ධන මාවතේ මූලික අඩිතාලමක් බවට පත්ව තිබෙන සහස්‍ර සංවර්ධන ඉලක්ක (Millennium Development Goals – MDGs) සඳහා මෙතෙක් අනුග්‍රහය ලැබුනේ රාජ්‍ය සහ රාජ්‍ය නොවන සංවර්ධන හා දායක ආයතන වලින් වුවද  2007 ජූලි මාසයේදී අන්තර් ජාතික ව්‍යාපාරික නායකයින් 21 දෙනෙකු විසින් අත්සන් කරනු ලැබූ ප්‍රකාශනයක් මගින් එක්සත් ජාතීන්ගේ සහස්‍ර සංවර්ධන ඉලක්ක වැඩ සටහණෙහි කොටස් කරුවන් බවට අන්තර් ජාතික ව්‍යාපාරික ප්‍රජාවද එක්විය.

එසේවුවද සංවර්ධනයවෙමින් පවතින රටවල්වල සේවකයින්ගේ ශ්‍රමය සූරා කෑම, පරිසර දූෂණය සහ අසාධාරණ ලෙස සම්පත් සූරා කෑම සම්බන්ධයෙන් ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව - විශේෂයෙන්ම බහු ජාතික සමාගම් තදබල ලෙස විවේචනයට ලක්වේ. මේ විවේචනයන්ගෙන් ගැලවී තම ප්‍රතිරූපය ආරක්ෂා කිරිම සඳහා බෙහෝ ව්‍යාපාරික සමාගම් විසින් විවිධ අන්දමේ ‘සමාජ වගකීම්’ ප්‍රයත්නයන් (Corporate Social Responsibility – CSR initiatives) ක්‍රියාත්මක කිරීමට පෙළඹී සිටී. මේ සඳහා එම සමාගම් බොහෝවිට උපයෝගී කරගනු ලබන්නේ පාසැල් ගොඩනැඟිලි, සෞඛ්‍ය සායන මධ්‍යස්ථාන, ප්‍රජා ශාලා වැනි ඉදිකිරීම් කිරිමටත්, පුණ්‍යාධාර ලබාදීමටත් සහ  විවිධ පාරිසරික සහ කම්කරු ප්‍රඥප්තීන් පිළිබඳ අනුකූලතා ගිවිසුම්වලට එළඹීමත්ය. තවද මෙවැනි CSR ප්‍රයත්නයන් සඳහා බහුජාතික සමාගම්වලට දැරීමට සිදුවන පිරිවැය එම සමාගම් මගින් දරාගන්නවා වෙනුවට බොහෝවිට සිදුවන්නේ එවැනි වියදම් සංවර්ධනයවන රටවල්වල නිෂ්පාදකයින්ට හෝ පාරිභෝගිකයින්ට පැටවීමයි.

එහෙත් එවැනි පුණ්‍යාධාර (charity) මගින් සංවර්ධනයට දායකවීම සඳහා ඇති ඉඩකඩ ඉතා සීමාසහිත වන අතර ව්‍යාපාරික සමාගම් තම ව්‍යාපාරවල මූලික අරමුණු සමගම සමාජ වගවීම් අරමුණුද එකට ඈඳා ගන්නේ නම් සංවර්ධනයට දායක වීමට ඇති ඉඩකඩා වඩා පුළුල්වනු ඇත. සමහර සමාගම් තම ව්‍යාපාරික කටයුතු නිසා ඉස්මතුවන ශුභවාදී සංවර්ධනාත්මක බලපෑම් හඳුනා ගැනීමට නිරන්තරයෙන් උත්සාහ ගන්නා අතර ඒවා තම සමාජ වගකීම් ඉටු කිරිමේ සාක්ෂි ලෙසද හඳුන්වා දිමට පෙළඹී ඇත. එහෙත් ඔවුන් අවංකවම උත්සහ කළ යුතු තවත් කරුණක් වන්නේ තම ව්‍යාපාරික කටයුතු නිසා සිදුවිය හැකි අශුභවාදී බලපෑම් හඳුනාගෙන ඒවා වෙනස් කිරීමට අවශ්‍ය පිළියම් යෙදීමයි.

සංවර්ධනයට මිත්‍රශීලි (development friendly) ලෙස ව්‍යාපාරික කටයුතු මෙහෙයවීම තරමක් වියදම් අධික කාරණයක් බව නිසැකය. උදාහරණයක් ලෙස සංවර්ධනයවන රටක් තුළ ව්‍යාපාරයක් මෙහෙයවීමේදී අවශ්‍යවන අමුද්‍රව්‍ය දේශීය වශයෙන් ලබා ගැනීම හෝ නිෂ්පාදනය කිරීම ඒවා පිටතින් ආනයනය කිරීමට වඩා වියදම් වැඩි කටයුත්තක් විය හැක. එසේම දේශීය සේවකයින් පුහුණු කරණවාට වඩා දැනටමත් පුහුණුව ලැබූ වෙනත් රටක සේවකයින් ගෙන්වා ගැනීමද ලාභදායි පියවරක්විය හැක. එහෙත් ව්‍යාපාරික සමාගම් උත්සහ කළ යුත්තේ එවැනි සංවර්ධන වැය (development costs) දරණ අතරම ලාභ ලැබීමේ ක්‍රමවේදයනද් හඳුනා ගැනීමයි. ව්‍යාපාරික අංශයේ සමාජ ආචාර ධර්ම වගකීම (CSR) යනුවෙන් සත්‍ය වශයෙන්ම අදහස්විය යුත්තේ ‘සංවර්ධන පුණ්‍යාධාර’ බෙදීම නොව ලාභදායි ලෙසින්ම සංවර්ධනයට දායකවීමයි.

මේ සදහා ව්‍යාපාරික ආයතන මුලින්ම කළ යුත්තේ තම ව්‍යාපාරික කටයුතු නිසා අදාළ ප්‍රජාවන්ට හෝ රටවලට අත්වන සංවර්ධනාත්මක ප්‍රතිඵල (development impacts) මොනවාදැයි පිළිබඳ ඇගයිම් කිරීමයි. ඉතා ප්‍රසිද්ධ බහු ජාතික සමාගමක්වන යුනිලීවර් සමාගම දැනටමත් තම ව්‍යාපාරික කටයුතු නිසා දකුණු අප්‍රිකාවේ ආර්ථික සංවර්ධනයට සිදුවන දායකත්වය පිළිබඳ ඇගයීම් වාර්තාවක් නිකුත් කොට ඇත. මීට අමතරව එක්සත් රාජධානියේ විදේශ සංවර්ධන ආයතනය  මගින් (Overseas Development Institute – ODI) ඛණිජ තෙල් සහ ගෑස් වැනි විවිධ ව්‍යාපාරික කටයුතු නිසා සංවර්ධනයවන රටවලට අත්වන සංවර්ධනාත්මක ප්‍රථිපල නොහොත් වාසි ඇගයීම සඳහා විශේෂිත ඇගයීම් රාමුවක් (assessment framework) හඳුන්වා දී ඇත. මේ අනුව ව්‍යාපාරික ආයතනවලින් ලබාදෙන පුණ්‍යාධාරවලට අමතරව එම ආයතන දායකවිය යුතු තවත් වැදගත් සාධකයන් කිහිපයක් පිළිබඳ අවධානය යොමු කිරීමට සිදුවනු ඇත. එවායින් සමහරක් නම්:

• කෙතක් දුරට දේශීය යෙදවුම් (local inputs) භාවිතා කරන්නේද?
• දේශීය ව්‍යාපාර සමග සංකලනයක් (integration) තිබේද?
• දේශීය ශ්‍රමිකයින් බඳවා ගැනීම සහ පුහුණුව සිදු කරන්නේද?
• ‍රටක් තුළ කරන ඉපැයුම්  නැවත එම රටේම ආයෝජනය කරන්නේද?
• දේශීය යටිතල සංවර්ධනය සඳහා ආයෝජන කරන්නේද?
• පවතින පාරිසරික සහ කම්කරු ප්‍රඥප්තීන් කෙතෙක් දුරට සුරකින්නේද?
• ආදායම් මාර්ග කෙතෙක් දුරට විනිවිදභාවයෙන් යුක්තද? එම ආදායම් සඳහා බදු වෙන්නේද?
• නව තාක්ෂණයන් ප්‍රචලිත කිරීමට කෙතෙක් දුරට දායක වන්නේද?
• ප්‍රජා කටයුතු සඳහා කෙතරම් පුණ්‍යාධාර ලබා දෙන්නේද?

මෙම සාධක හඳුනාගැනීමෙන් පසු ඒවායේ ආර්ථික සහ සමාජ කාර්යඵල සාධනය (economic and social performance) මැණ බැලීම සඳහා අවශ්‍ය දර්ශකද (indicators) නිර්ණය කරගත යුතුය.

මීලඟ පියවරවිය යුත්තේ එසේ ලබා ගන්නා සමාජ කාර්යඵල සාධන ඇගයීම් ප්‍රථිඵල (economic and social performance assessment findings) විගණන වාර්තා ‍හා වාර්ෂික ගිණුම් වාර්තා එළි දක්වන්නාසේම ප්‍රසිද්ධියට පත් කිරීමයි. ඒ මගින් අදාළ ව්‍යාපාරයේ පාරිභෝගිකයින්ට මෙන්ම එම ව්‍යාපාරයේ ආයෝජනය කිරිමට බලාපොරොත්තුවන්නන්ටද තීරණ  ගැනීමට එම වාර්තා ඉවහල්වනු ඇත.

ව්‍යාපාරික ආයතන කෙතරම් දුරට සමාජ වගකීම් ඉටුකරන්නේද යන්න පාරිභෝගිකයින්ට දැන ගැනීම සඳහා පාරිභෝගික භාණ්ඩවල ‘සංවර්ධනයට ඉවහල්ය’ (Good for Development) යන ලේබලයක් තිබිය යුතුය යන යෝජනාව මේ වනවිටත් ඉස්මතුවෙමින් පවතී. එවැනි ලේබලයකට පසුබිම් විය යුත්තේ ඉහත් සඳහන් කළ ආර්ථික සහ සමාජ කාර්යඵල සාධන ඇගයීම් වාර්ථාය.

සමාජ වගකීම් ඉටු කිරීම ඇගයීම් වාර්තාවක් මගින් හෝ භාණ්ඩ ලේබලයකින් තහවුරු කිරීමට තරම් දුරකට යෑම තරමක් සංකීර්ණ කාරණයක් වුවද එවැනි ක්‍රමයක් මගින් ව්‍යාපාරික ප්‍රජාවෙහි සමාජ වගකීම් (CSR) සංකල්පය වඩා යථාර්ථවත් වනු ඇත. එපමණක්ද නොව සමාජ වගකීම් ඉටු කිරීම තහවුරු කිරීම සඳහා පිළිගත් ක්‍රමවේදයක් බොහෝ රාජ්‍ය නොවන ආයතන හෝ දායක ආයතන තුළ පවා නොමැති විටක පෞද්ගලික ව්‍යාපාරික අංශය ගන්නා එවැනි ප්‍රයත්නයන් අනිකුත් ආයතනවලටද මග පෙන්වීමක්වනු නිසැකය.

මූලාශ්‍රය: http://www.odi.org.uk/publications/opinions/100_private_sector_karen_ellis_apr08.pdf